Yazı Boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
SAÇAKLIZADE OSMAN EFENDİ

 (1484-1541)

Maraş'ta Saçaklı ailesindendir. Maraş'ta yetişip ilim tahsil etmiş, zamanının müderris (Profesör) ve ilim adamlarından icazet (diploma) almıştır.

Saçaklızade Osman Efendi; Of ilçesinde, özellikle Çaykara Paçan köyü ve çevresinde ki çalışmalar sonucunda halk, İslâmiyet'i kabul etmiştir. Çevresinde çok derin izler bırakan Saçaklızade, Paçan Köyü'nde vefat etmiş ve köy camii önünde türbesi yapılmıştır. Paçan Köyü, bu yüzden ''Maraşlı'' adını almıştır.

Maraş il yıllığında bu bilgiler verildikten sonra, Maraşlı Camii'nin resmi vardır. Bu resimde Osman Efendi'nin türbesi de yer almaktadır. Resmin alt yazısında bu kitabenin sözleri yer almaktadır.

''Of'a İmam-ı İslâm-ı getirdi Kemalin menbaı Maraşlı Osman
Ne kutsi kudrete malikti hayret, boyun eğmişti bir görmede ruhban
Dokuzyüzaltmış idi hicri yıl onu rahmetlere garketti Rahman''


Tarafımdan çıkarılan ''Of ve Çaykara'', Ankara 1986 kitabında Maraşlı Osman Efendi olarak Of ve Çaykara'da bilinen din alimin soyadı olarak ilk kez Saçaklızadeler sözü kullanıldı. Bu zamana kadar sadece ''Maraşlı Osman'' olarak adlandırılan alim ile bilgiyi 1984 yılında Amasya'da görev yaptığım sırada Maraşlı tarihçilerden Yalçın Özalp'tan aldım. O zamana kadar Maraş Yıllığı'na bile bakılmamıştı. Halbuki Maraş Yıllığı'na Saçaklızadelerin Of'a İslamiyeti yaymaya gittiği ve mezarının orada olduğu yazılı idi. 1986 yılına kadar Maraşlı Osman Efendi'nin kabrinde isim olarak sadece Maraşlı Osman Efendi vardı.

Günümüzde Maraşlı Saçaklızadeler ile ilgili olarak Saçaklızade Kültür Eğitim ve Yardımlaşma Vakfı'' kuruldu. Maraş'ta Çarşıbaşı Camii'nin bitişiğinde yapılan merkezinde hayır ve hasenat işleri ile uğraşılmaktadır. Temmuz 2008'in ilk haftasında bu vakfa yaptığım ziyarette Vakıf Yöneticilerinden Ali Demirdöğen ve Ömer Faruk Şirikçi ile yaptığım alan çalışmasında vakfın Saçaklızadeler ile ilgili çok az bilgiye vakıf olduğu ortaya çıktı. Zaten bu çalışma da bu bilgi eksikliğinin giderilmesi amacını taşımaktadır.''

Trabzon'un en eski tarih kitaplarından biri olan ''Trabzon Tarihi''nin 96. sayfasında Şakir Şevket şöyle yazar:

''Maraş ulemâsından Osman Efendi namında bir zat, Bayburt tarikıyle her nasılsa düşerek, biraz tazyik olunmuş ise de, rehber-i hidâyet-i ilahiye ile en mu'teber papazları iskât ve ilzâma muvaffak olarak ahâlinin ve papazların ekserisi kabûl-ı dîn-i mübîn eyledikleri mukayyeddir'' der. Bu yazının günümüz Türkçesi şöyledir: hepsi Rum milletinden olduğu bilinen Of'a; Maraş ulemâsından bir zat, Bayburt yoluyla her nasılsa oraya düşmüştür, biraz baskı görmüş ise de; halka doğru yolu göstererek, yörenin en saygın Papazlarını bile hidayete erdirme başarısını göstermiş halk ve papazlar İslâm dinini kabul etmişlerdir.

Aynı yazıyı, aynı cümlelerle Karadenizli Kemal belirtmiştir. Şakir Şevket'ten sonra yazılan ansiklopedilerdeki Of maddelerinde, Şakir Şevket'in yukarıdaki cümleleri aynı şekilde yer alır. Ancak burada genel bir yanlış vardır. Çünkü Of ve çevresinin İslâmiyet ile hidayete ermesi konusunda Maraşlı ulemâların Of ve çevresine gelme tarihi yaklaşık 1550'li yıllarda olsa gerek zira kesin bilgi yok. Çünkü Of ile ilgili nüfus istatisklerinde Of ve çevresinin İslâmiyet'le irşat olmaya başladığı tarihlerdir. 1515 yılında yüzde 2 civarlarında Müslüman nüfusa sahip Of'ta 1554 yılındaki nüfus yapısında Müslüman aile oranı yaklaşık yüzde 7 civarına ulaşmaktadır. Ancak 1583 yılındaki tahrir defterlerinde bu oranın Of ile ilgili nüfus bölümünde birden bire yüzde 24'lerden fazla bir rakama ulaştığı ortaya çıkmaktadır. Ayrıca Hanefi Bostan'ın araştırmalarına göre Of'un nüfus yapısında 1681'de yüzde 98 civarında Müslüman Türk varlığına ulaştığı kaydedilmektedir.

''Bir rivayette de Maraşlı Osman Efendi'nin dedeleri Paçanlı imiş. Müslüman oldukları için Hıristiyanlar tarafından kovulmuşlar. Yüz elli yıla yakın Maraş'ta kalmışlar. Maraşlı Osman Efendi, dedesinden kalma kitaplar arasında, Paçan'dan geldiklerini öğrenmiş ve Paçan'a gitmeye karar vermiş. İki kardeşi ile birlikte yola koyulmuşlar. Maraşlı Osman Efendi, Bayburt yoluyla Paçan'a, kardeşlerinden biri Yente'ye, biri de Eskipazar'a yerleşmiştir. Paçanlıların hepsi Osman Efendi'nin tebliği ile Müslümanlığı kabul etmişlerdir. Daha sonra civar köyler, bütün Çaykara ve Of bölgesindeki Hıristiyanlar Müslüman olmuşlardır.''

Aklımıza şöyle bir düşünce de gelebilir. Madem rivayetlerde Of'a İslamiyeti bu Maraşlılar yaydı. Yapılan Tahrir Defterlerinde 1583 yılında Of'ta Müslümanların oranı yüzde 24 idi. 1681 yılında dab u oran yüzde 98'e çıkmıştı. Acaba bu Maraşlılar 1681 yılından önceki yıllar içerisinde gelmiş olamazlar mı? Maraş'ta yaptığım alan çalışmalarında Maraşlı Saçaklızade Osman Efendi ile Maraşlı Saçaklızade Muhammed Efendi'nin kardeş oldukları ifadesi hakim ve kesin gibi. Ortada da kesin bir kaynak yok. Sadece rivayet var. Osman Efendi'nin Maraş'tan Of'a gelişinde de kesin tarih yok. Sadece rivayetler var. O halde bu iki din alimini kardeş olarak düşünsek neo lur. Ofluların Müslüman oluş tarihleri değişmeyeceğine gore iki birbirinden ayrı ve habersiz rivayet birleşmiş olur. Bu düşüncenin tartışılması gerekir.

Ancak yukarıda belirttiğimiz kesin olmayan bilgiler, Maraşlı Osman Efendi'nin Paçan Köyü'ndeki mezar taşındaki ölüm tarihi olan 1583 tarihine uygun düşmemektedir. Çünkü 1554 tarihli Tapu-Tahrir defterlerinde, aynı köyde Osman adında bir Müslüman'a rastlanmamaktadır. 1584 tarihinde bugünkü Çaykara İlçesi sınırları içinde kalan köylerdeki toplam Müslüman nüfus aile sayısı 70 iken, 1583 yılında bu sayı birden 921 kişiye çıkmaktadır. Bu duruma göre eğer Maraşlı Osman Efendi gerçekten irşat etmiş ise, bu ölüm tarihinin mutlaka 1554 tarihinden sonra olmalıdır. Ancak bu konudaki bilgiler çelişkilidir.

Tapu-Tahrir Defteri kayıtlarından anlaşıldığına göre; bugünkü Çaykara ilçesi dâhilinde 1486, 1515, 1520 yıllarında beşer kişi ve 1554'te 70 kişi, 1583'te 921 kişilik aile reisinden oluşan bir Müslüman topluluğu görülmektedir. 16. asrın sonlarında 1000 kişiye yaklaşan Müslüman nüfusun büyük ekseriyetle dışarıdan geldiği arşiv belgelerinden anlaşılmaktadır.
Geriye kalan az sayıdaki Müslüman, bölgenin yerli halkı olduğu ve bunların ihtida ederek Müslüman oldukları görülmektedir. İlk Tahrir Defterlerinde görülen Hıristiyan Türk grupların zaman içinde azaldıkları gözden kaçmamıştır. Muhtemelen Müslüman olanlar bu Hıristiyan Türk topluluklarıdır.

Ancak bu arada Hanefi Bostan'ın şu bilgilerini de aktarmak gerekir:

''Maraşlı Şeyh Osman Efendi ile ilgili bilgilere rastlanmaması, O'nun Çaykara bölgesine gelmediğini göstermez. Çünkü bugün Çaykara, Dernekpazarı ve Of ilçelerinde yaşayan halk arasında nesilden nesile aktarılan Osman Efendi ve kardeşleri ile ilgili bir rivayet vardır. Bu rivayeti inkâr etmek veya görmemezlikten gelmek mümkün değildir. Ancak Hicri 960'ta bugünkü Çaykara ilçesine bağlı Paçan (Maraşlı) köyünde vefat eden Osman Efendi ile kardeşlerinin Çaykara, Dernekpazarı ve Of ilçelerinde İslamiyet'i yaydıkları rivayetine ihtiyatla bakmak gerekir. Zikredilen tarihin hemen akabinde yapılan nüfus ve arazi sayımında büyük oranda bir ihtida (Müslümanlaşma) hareketine rastlanmamaktadır. 1583 tarihli sayım defterlerinde ise bugünkü Çaykara ilçesi köylerinde Müslüman topluluk içinde görülen büyük nüfus artışı, ihtida yoluyla olmayıp, Osmanlı'nın muhtelif sancaklarından gelen Müslüman Türklerden kaynaklandığı tarafımızdan ortaya konmuştur.''

Değerli ilim adamı arkadaşım Hanefi Bostan'ın bu fikri benim daha once bahsettiğim Maraşlı Osman Efendi ile Maraşlı Muhammed Efendi'nin kardeş oldukları fikrimi doğrular niteliktedir.
Yente'deki bir sülale olan Fındıkoğulları sülalesinin yaşlılarının verdiği bilgiye göre bu sülale Maraşlı Osman Efendi'nin Yente'deki kardeşinin soyundan geldiklerini belirtmektedir.
Bu bilgileri verdikten sonra Maraş'taki bilgilere de göz atalım. Maraşlı ünlü tarihçi Dr. Yalçın Özalp ile birlikte hazırladığımız bu konu ile ilgili yazımızdan bazı pasajlar verelim.
''Doğu Karadeniz'deki bu topraklarda İslâm'ı yaymak için Fatih'ten önce ve sonra şeyhler, dailer, dervişler yoğun bir faaliyete girmişlerdi.

İşte bu manevi ordunun erlerinden biri de Kahraman Maraş'ta Evliyaullah'tan sayılan Merhum Saçaklı Mehmet Efendi'nin kardeşi Merhum Osman Efendi idi.

Of halkının Maraşlılar tarafından hidayete kavuşturulduğu kesin delillerle bellidir. Ancak Maraşlıların Of'a ne zaman geldiği Maraşlı Köyü'ndeki mezarın hangi kardeşe ait olduğu kesin delillerle belli değildir. (Kahramanmaraş Dergisi Yıl: 2, Sayı: 2, Sayfa: 58-61) Konu ile ilgili resimleri Numan Bakkaloğlu'nun Haşim Albayrak'a verdiği resimlerden sağlanmıştır. Burada resimdeki mezar kitabesinde 960 Hicri (1661 Miladi) yılı var iken Maraş yıllığında 1541 olarak ölüm tarihi verilmekte, eski Maraşlı camii imamı, Hacı İbrahim Ulusoy, 1439 tarihini vermektedir. Buradaki mezar taşındaki 1661 tarihi akla daha uygun gelip Maraşlı Osman Efendi ile Maraşlı Muhammed Efendi'nin aynı tarihlerde yaşadığını ortaya çıkarmaktadır.

Yukarıdaki bilgiler doğrultusunda Maraşlı tarihçi Yalçın Özalp'in bahsettiği Maraşlı Saçaklızade Muhammed Efendi ile Maraşlı Saçaklızade Osman Efendi'nin kardeş oldukları bilgisi yaklaşık 22 yıl önceki kaynaklarda bulunuyor. Bu duruma gore Maraşlı köyündeki mezarın tarihi konusunda yanlışlık vardır.Mezar tarihinde İmam efendi'nin 1439 tarihi ile ilgili en ufak belge yada rivayet yoktur.

Maraşlı Saçaklızade Osman Efendi Of'a geldiği zaman tek değildi yanında biri kardeşi olmak üzere iki kişi daha vardı. Bunlardan birinin adı Hasan Efendi olduğu kesindir.

Maraşlılar, Of ve Çaykara'da tamamı Rumca konuşan halkın bulunduğu köylerde, İslâmiyet'i yayma hareketlerine geçmişlerdir. Bütün, eski yeni ve yerli, yabancı kaynakların belirttiğine göre, kısa zamanda çok büyük işler başarmışlardır. Öyle ki Maraş İl Yıllığında da Osman Efendi'nin Ölüm Tarihi 1541'dir. (Maraş İl Yıllığı 1974, s. 134). Maraşlı Köyü'nün 1981'deki imamının, Osman Efendi'nin ölmeden on yıl evvel köyüne geldiğini belirttiğine göre Osman Efendi'nin 1531 yıllarında Of'a geldiği istatistik bilgileri acaba doğru mudur? Çünkü 1515 yılında yüzde 2 nüfus vardı. Onların da asker olması gerekir. Askerler, hakim oldukları toplum üzerinde baskı unsuru olduklarına göre, onların bir faaliyeti söz konusu olamaz. Anadolu'dan göç ettirildi dense; o da sağlıklı değil, çünkü Of'un alındığı tarih olan 1461 yılı ile 1515 ve 1554 yılları Osmanlı İmparatorluğu'nun en parlak zamanıdır. 1461'den 1515'e kadar hiç göç olmadığı halde ondan sonra neden Müslüman nüfus oranı çoğalmıştır. Halbuki 1461 ve 1515 arasında Of'un sağında ve solunda olan Rize ve Sürmene'ye sürekli göçler olmuşta, orada kalan Of'a neden olmamıştır? (Çünkü bu tarihlerde Otlukbeli ve Çaldıran Savaşı'nı Osmanlılar kazanmış, Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri çökmüş, Şah İsmail, Yavuz'a yenilmiştir. İşte bunlardan Osmanlılar, eline geçen doğudaki Müslüman Türkleri Hıristiyanların çok olduğu bölgelere yerleştirmişlerdir.) Oysa Of, fazla kalabalık değildi göç olmadığından ya da çok az olması dolayısıyla ille de birilerinin bu halkı İslamiyet'le nurlandırmış olması gerekir ki; bunlar da Maraşlılardır.''

Maraşlı Saçaklızadeler anlatılırken Maraşlı Tarihçi Dr. Yalçın Özalp'tan da bahsedilmesi gerekir.

Kahramanmaraş dergisinin 2, yıl 2. sayısında 61. sayfada onunla birlikte hazırladığımız Saçaklızade Osman Efendi adlı makalede Paçan köyüne Maraşlı adının verilmesinden çok duygulandığını ve Maraşlıların Of ve Çaykara'yı ''Kardeş Şehir'' ilan etmek istediğini belirmiştir. Biz de aynı kanıda olduğumuzu belirtmeliyiz. Zaten siyasiler bu iki şehri kardeş şehir etmese bile halk nezdinde bu kardeşlik ve yakınlık sürmektedir. Bu yapılan çalışma bile aynı amaca hizmet etmektedir.

Bir doktora tezinde ''Mehmet Günaydın, Saçaklızâde Seyh Osman Efendi, Dört Mevsim Maraş Der, İstanbul 2004, sayı:2,'' dipnotuyla ''Kaynaklarda, Saçaklızâde âilesine mensup Osman Efendi isimli bir zattan daha bahsedilmektedir. Osman Efendi'nin, Maras'ta bir süre ilim tahsîli yaptıktan sonra irsat ve eğitim faaliyetlerini aralıksız olarak sürdürdüğü ve ömrünün son yıllarında Of'un ve özellikle Çaykara'nın Paçan köyüne giderek buradaki halkın müslüman olmasını sağladığı ve burada vefât ettiği, kabrininde bu köyde bulunduğu rivayet edilmektedir. Bu nedenle Paçan köyüne ''Maraslı'' adının verildiği de ifade edilmektedir.

ÇOK OKUNAN HABERLER
ŞAİRLERİMİZ
SİTE ANKET
Sizce Çaykara'da Yüksekokul Açılmalı mıdır?
Kesinlikle Açılmalıdır
Açılsa İyi olur
İlgi Alanıma Girmiyor
Açılmasa Daha İyi
Kesinlikle Açılmamalıdır
Künye . Reklam . İletişim . RSS   Copyright © 2002-2014 Çaykara Gazetesi
Sitemizdeki yazı, resim ve haberlerin her hakkı saklıdır. İzinsiz kullanılamaz.
Yazılım & Tasarım : Mahmut ÖZDEMİR